Inson huquqlari jamiyatning asosiy tamoyillaridan biri hisoblanadi va bu huquqlar ichida shaxsning o‘zini erkin kamol toptirish huquqi alohida o‘rin tutadi. Ushbu huquq Konstitutsiya va xalqaro huquqiy hujjatlar tomonidan kafolatlanadi. Bu shuni anglatadiki, har bir inson o‘z shaxsini rivojlantirish, qobiliyatlarini rivojlantirish, bilim olish va o‘z qiziqishlarini amalga oshirish huquqiga ega.

         O‘z shaxsini erkin kamol toptirish huquqi insonning asosiy tabiiy huquqlaridan biri hisoblanadi. Bu huquq shaxsga o‘z iqtidor va qobiliyatlarini rivojlantirish, ta’lim olish, kasbiy va shaxsiy taraqqiyotga erishish imkonini beradi. Ushbu huquq quyidagi asosiy jihatlarni o‘z ichiga oladi:

1. Ta’lim olish huquqi — Shaxs o‘z bilim va ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun ta’lim olish erkinligiga ega. Bu huquq insonning o‘z maqsadlariga erishishi va jamiyatga foydali bo‘lishi uchun zarurdir.
2. Mehnat qilish erkinligi — Har bir shaxs o‘z qobiliyatlari va qiziqishlariga muvofiq kasb tanlash huquqiga ega. Bu o‘z shaxsini kamol toptirishning muhim qismidir, chunki mehnat insonning o‘zini rivojlantirish va iqtisodiy mustaqillikka erishish vositasi hisoblanadi.
3. Ijodiy erkinlik — Shaxsning san’at, adabiyot, ilm-fan yoki boshqa ijodiy faoliyat bilan shug’ullanish huquqi mavjud. Bu huquq insonning ichki potensialini amalga oshirishga yordam beradi.
4. Axloqiy va ruhiy rivojlanish — Inson o‘z axloqiy va ruhiy qadr-qimmatini saqlab qolish va rivojlantirish huquqiga ega. Bu esa o‘z shaxsiyatini aniqlash va ijtimoiy hayotda faol ishtirok etish imkonini beradi.

         Shaxsni erkin rivojlantirish huquqi ko‘pgina davlatlarning Konstitutsiyalari, shu jumladan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida ham kafolatlangan. Shuningdek, Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan qabul qilingan “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi”da ham bu huquq tasdiqlangan. Ushbu huquq quyidagi omillar bilan kafolatlanadi:

         Qonun ustuvorligi — Inson huquqlari qonuniy kafolatga ega bo‘lishi va sud tizimi tomonidan himoya qilinishi kerak.

         Ta’lim olish imkoniyatlari — Har bir insonga ta’lim olish, kasbiy malaka oshirish va yangi bilimlar egallash imkoniyatlari yaratilishi kerak.

         Ijtimoiy tenglik va imkoniyatlar — Har bir fuqaro teng imkoniyatlarga ega bo‘lishi kerak, hech qanday kamsitishlarga yo‘l qo‘yilmasligi lozim.

         Shaxsiy hayot daxlsizligi — Har kim o‘z shaxsiy hayoti, e’tiqodlari va qarashlarini rivojlantirish erkinligiga ega bo‘lishi lozim.

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 21-moddasida ham har bir inson o‘z shaxsini erkin kamol toptirish huquqiga ega ekanligi, hech kimga uning roziligisiz qonunchilikda belgilanmagan majburiyat yuklatilishi mumkin emasligi, inson o‘z huquq va erkinliklarini amalga oshirishda boshqa shaxslarning, jamiyat hamda davlatning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga putur yetkazmasligi shartligi, insonning huquq va erkinliklari faqat qonunga muvofiq va faqat konstitutsiyaviy tuzumni, aholining sog‘lig‘ini, ijtimoiy axloqni, boshqa shaxslarning huquq va erkinliklarini himoya qilish, jamoat xavfsizligini hamda jamoat tartibini ta’minlash maqsadida zarur bo‘lgan doirada cheklanishi mumkinligi qayd etilgan.

O‘z shaxsini erkin kamol toptirish huquqi nafaqat shaxsiy farovonlikni ta’minlashga, balki jamiyatning barqaror rivojlanishiga ham xizmat qiladi. Agar inson o‘z qobiliyatlarini to‘liq amalga oshirsa, u o‘z salohiyatini jamiyat manfaati yo‘lida ishlata oladi. Bu quyidagi jihatlarda namoyon bo‘ladi:

1. Iqtisodiy rivojlanish — Mehnat qilish va kasbiy rivojlanish erkinligi iqtisodiy o‘sish va yangi ish o‘rinlarining yaratilishiga hissa qo‘shadi.
2. Ijtimoiy barqarorlik — Shaxsiy huquqlar va imkoniyatlar teng ta’minlanganda, ijtimoiy adolat va barqarorlik o‘sadi.
3. Ijodiy va madaniy rivojlanish — Insonlarning ijodiy faoliyati yangi g’oyalar, san’at asarlari va ilmiy yutuqlarni yuzaga chiqaradi, bu esa jamiyatning madaniy boyligiga hissa qo‘shadi.
4. Demokratik taraqqiyot — Fuqarolarning o‘z huquqlarini to‘liq amalga oshirishlari demokratik jamiyatning poydevori hisoblanadi. Bu huquq davlatning shaffofligi va hisobdorligiga hissa qo‘shadi.

         Har kim o‘z shaxsini erkin kamol toptirish huquqiga ega ekanligi, inson huquqlari tizimining asosiy tamoyillaridan biri hisoblanadi. Bu huquq nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy taraqqiyotiga ham muhim ta’sir ko‘rsatadi. Davlat va jamiyatning vazifasi — ushbu huquqni ta’minlash, fuqarolarga o‘z qobiliyatlarini ro‘yobga chiqarish imkoniyatlarini yaratishdir. Shunday ekan, inson huquqlari va erkinliklarini himoya qilish har qanday demokratik jamiyatning ajralmas qismi bo‘lib qolishi lozim.

 N.Beknazarov,

Sherobod tumanlararo iqtisodiy sudi arxiv mudiri